ESK

Lublin, 23–25 kwietnia 2026

Kultura jako siła odporności. Międzynarodowe seminarium Culture Defense w Lublinie

Kultura potrafi leczyć, dawać nadzieję, budować więzi i wzmacniać odporność w czasach pełnych wyzwań. Potrafi również powodować wypalenie i wzmagać kryzysy. Ma zatem ogromną moc, która odpowiednio nawigowana może wspierać zmianę społeczną. W imieniu instytucji Europejska Stolica Kultury Lublin 2029 zapraszamy na interdyscyplinarne, międzynarodowe seminarium Culture Defence / Kultura Ochrony, które odbędzie się w Lublinie w dniach 23–25 kwietnia 2026 roku. Podczas trzech dni spotkania połączymy wiedzę badaczek i badaczy, doświadczenie artystek i artystów oraz praktykę twórczyń i twórców polityk publicznych z doświadczeniem pracy w Europejskich Stolicach Kultury. Seminarium stanie się przestrzenią wymiany doświadczeń, regeneracji i współtworzenia. Tematem głównym spotkania będzie odporność w kulturze jako zagadnienie związane ze zdrowiem, pracą animacyjną i twórczą, dbaniem o dobrostan w zespołach, bezpieczeństwem informacyjnym. Wskażemy na to, jak różnie bywa rozumiana w zależności od kontekstu geopolitycznego i jak skrajnie biegunowo bywa definiowana. Rezyliencja o jakiej rozmawiamy to konstruktywny i krytyczny potencjał, który zmierza do zwiększenia współoodpowiedzialności. Łączy się z kulturą tworząc fundament wzmacniający demokratyczną odporność i spójność społeczną i w tym duchu wspiera dążenie do Re:Union, które zapisaliśmy w lubelskiej aplikacji ESK.

Seminarium będzie odbywało się na terenie kampusu Wydziału Pedagogiki i Psychologii UMCS przy ul. Głębokiej 43.  . Od 9:00 do 14:00 trwają sesje plenarne, wykłady i debaty a od 15:00 warsztaty i sesje wspierające odporność. W wydarzeniu wezmą udział wyjątkowe osoby eksperckie ze świata polskiej i międzynarodowej kultury. Seminarium współtworzymy we współpracy z Wydziałem Pedagogiki i Psychologii UMCS. O tłumaczenie symultaniczne w języku polskim i angielskim zadba zespół osób studenckich z Katedry Lingwistyki Stosowanej z Wydziału Filologicznego UMCS pod opieką dr Bartosza Wójcika i mgr Beaty Marczyńskiej-Fedorowicz. Wszystkie wykłady będą tłumaczone na  Polski Języki Migowy.
Dbając o dostępność, zapewniamy bezpłatny udział w seminarium i pomoc dla osób ze szczególnymi potrzebami. Zapraszamy do udziału w warsztatach kompetencyjnych, ruchowych, wspierających odporność i dobrostan – ze względu na ograniczoną ilość miejsc o udziale zadecyduje kolejność zgłoszeń. Zapraszamy do wypełniania formularza rejestracyjnego na seminarium!

ZAREJESTRUJ SIĘ

Program seminarium Culture Defence/ Kultura Ochrony

Część plenarna odbywa się w Auli w Instytucie Psychologii UMCS (od 9 do 14:00), a część warsztatowa na Instytucie Pedagogiki UMCS (od 15:00 do 18:00)

POBIERZ PROGRAM 

Czwartek, 23 kwietnia 2026

9:00 – 9:30 | Powitanie gości i przedstawienie programu seminarium

9:30 – 11:10 | Kultura jako infrastruktura opieki
Odporność to siła krytyczna, która nie tylko warunkuje przetrwanie, ale i wyzwala zdolność systemu do zmiany. Doświadczenia Europejskich Stolic Kultury i miast funkcjonujących w warunkach wojny wskazują, jak różnorodne i złożone mogą być działania wzmacniające odporność poprzez kulturę. Staje się ona fundamentem obronności i nadziei w sytuacjach kryzysowych.

Wystąpienia i sesja plenarna:
9:30 – 9:45 Nadawanie sensu w czasie wojny: poza odpornością w kulturze ukraińskiej / Iryna Polikarchuk (Artsvit, Dnipro)

9:45 – 10:00 Europejska Stolica Kultury – Poza wydarzeniami, ku trosce / Angeliki Lampiri (Eleusis 2023)

10:00 – 10:15 Kultura jako infrastruktura troski: od wartości symbolicznej do zdolności społecznej / Sara Vuletić (Novi Sad 2022)

10:15 – 11:00 Rozmowa: Iryna Polikarchuk, Angeliki Lampiri, Sara Vuletić; Prowadzenie: Marta Ryczkowska
11:00 – 11:20 | Przerwa

11:20 – 12:10 | Zmiana od wewnątrz – Dobrostan a zarządzanie kulturą
Czy można mówić o jakości kultury bez jakości zarządzania? Punktem wyjścia debaty jest przekonanie, że dobrostan osób pracujących w instytucjach kultury nie jest „miękkim dodatkiem”, ale fundamentem ich działania. Rozmowa skupi się na napięciach między systemem a codziennością pracy instytucji: odpowiedzialności państwa i organizatorów, realnej sprawczości osób zarządzających oraz presji, w której na co dzień funkcjonują zespoły. Wezmą w niej udział: Hanna Wróblewska (wieloletnia dyrektorka Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki, komisarz Pawilonu Polskiego na Biennale w Wenecji i Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego w latach 2024-2025), Anna Długołęcka (ekspertka w dziedzinie HR, psycholożka, trenerka, menedżerka) i Sławomir Księżniak (Dyrektor Dzielnicowego Domu Kultury Węglin w Lublinie).

12:10 – 12:30 | Przerwa

12:30 – 14:00 | Miasto jako laboratorium
Europejskie Stolice Kultury testują mechanizmy wzmacniające odporność poprzez kulturę. Miasto funkcjonuje jako wspólnota ucząca się, a odejście od narracji „trauma → wzrost” na rzecz opieki, regeneracji i współtworzenia pozwala tworzyć katalog formatów możliwych do wdrożenia w Lublinie.

12:30 – 12:55 Zespół ds. Monitoringu i Ewaluacji (M&E) Europejskiej Stolicy Kultury 2029 / prof. Agnieszka Kolasa-Nowak, prof. Radosław Mącik, dr Monika Ratajczyk, dr Andrzej Stawicki, dr Małgorzata Dziekanowska

12:55 – 13:10 Dlaczego potrzebujemy wspólnej strategii dla kultury i zdrowia w Polsce? / Edyta Ruta

13:10 – 13:25 Charakterystyka lubelskich kadr kultury – potencjały i bolączki / dr Marcin Cabak

13:25 – 13:55 rozmowa: Edyta Ruta (Fundacja Pasmo), dr Marcin Cabak (UMCS), Agnieszka Wojciechowska (Warsztaty Kultury), Monika Ratajczyk, Andrzej Stawicki (Zespół M&E ESK Lublin 2029)
Moderacja: Aga Kozak

13:55 – 14:00 Podsumowanie i zapowiedź kolejnego dnia

14:00 | Przerwa

15:00 – 18:00 | Warsztaty i spotkania

Ciało to źródło wiedzy i miejsce akumulacji przeciążeń. Warsztaty odnoszą się do psychosomatycznych skutków pracy projektowej, aktywistycznej i kuratorskiej. Mają charakter wielozmysłowy – aktywizują czucie, słuch, węch, przywracają równowagę. Praktyki ruchowe, somatyczne i oddechowe stają się narzędziami regeneracji. Powstaje zestaw prostych, naukowo ugruntowanych technik możliwych do stosowania w instytucjach kultury.
15:00 – 17:30 Muzyka w działaniu – obszary doświadczenia, eksploracji i regulacji / prof. Krzysztof Stachyra (UMCS)

15:00 – 17:30 Podobno się nie da. A jednak: jak zmieniać instytucję kultury od środka – aby była lepszym miejscem pracy / Anna Długołęcka

15:00 – 16:30 Wychodząc od troski / Konrad Kurowski

15:00 – 18:00 Słoik zakwasu jako narzędzie przetrwania / Łukasz Radziszewski

15:00 – 17:00 Znaleźć zrozumienie. O efektywnej komunikacji w środowisku międzykulturowym / Iza Gawęcka

15:00 – 18:00 Od frustracji do kontaktu – jak prowadzić dialog w konflikcie. Warsztat NVC/ Magdalena Kosicka-Leszczyńska

19:30 – 20:45 | Centrum Kultury, sala jasna
Kąpiel w dźwiękach. Koncert gongów i mis / Rima Sadurska

Piątek, 24 kwietnia 2026

9:30 – 11:30 | Kultura jako infrastruktura opieki
Miasta, które tworzyły program lub aplikowały o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury pokazują, jak złożone jest myślenie o odporności budowanej poprzez kulturę. Ich doświadczenia odsłaniają sieć powiązań między działaniami kulturalnymi a takimi obszarami jak ochrona dziedzictwa, zdrowie psychiczne czy relacje w systemie demokratycznym. Wskazujemy także na inicjatywy europejskie, które wzmacniają spójność społeczną poprzez kulturę.

9:40 – 10:00 Droga Lwowa do ESK: konkurs się zakończył, Odpowiedzialność, by być trwa dalej / Yulia Khomchyn (Lwów 2030 – miasto kandydat)

10:00 – 10:20 Odporność, troska i kultura otwarta/  Rosella Tarantino (Matera 2019)

10:20 – 10:40 Kultura dla odporności – wspólnoty jako miękki rdzeń odporności społecznej / Felix Schartner Giertta (BSR Cultural Pearls)

10:40 – 11:20 W dyskusji wezmą udział: Yuliia Khomchyn (Lwów 2030 – miasto kandydat), Rosella Tarantino (Matera 2019), Felix Schartner Giertta (BSR Cultural Pearls). Prowadzenie: Marta Ryczkowska

11:20 – 11:40 | Przerwa

11:40 – 12:40 | Nabywanie odporności
Działania artystyczne i animacja międzykulturowa pełnią rolę bezpiecznego poligonu doświadczalnego, podczas którego można uczyć się współpracy, tworzenia więzi i przełamywania lęku, co pozwala na odruchowe i skuteczne działanie w sytuacjach realnego zagrożenia.

Prezentacje:
11:40 – 12:00 Animatorzy kultury w środowisku pracy – uwarunkowania psychospołeczne / dr Urszula Lewartowicz (UMCS), dr hab. Andrzej Różański prof. UMCS

12:00 – 12:15 Człowiek sztuki w kryzysie / dr hab. Katarzyna Klimkowska prof. UMCS

12:15 – 12:30 Animacja międzykulturowa a kryzysoodporność / Marcin Skrzypek (Ośrodek Brama Grodzka Teatr NN, Forum Kultury Przestrzeni)

12:30 – 12:50 | Przerwa

12:50 – 14:00 | Kultura, bezpieczeństwo i odporność informacyjna
Kultura może wzmacniać krytyczne myślenie oraz zdolność rozpoznawania manipulacji. Przyjrzymy się mechanizmom dezinformacji i fake newsów w obszarze kultury, sztuki i debaty publicznej. Zastanowimy się nad rolą instytucji kultury jako mediatorów społecznych oraz omówimy praktyczne narzędzia, takie jak fact-checking, komunikacja kryzysowa, moderowanie debat i praca z konfliktem.

12:50 – 13:10 Przestrzeń zaufania. Sztuka jako infrastruktura bezpieczeństwa / Bogna Świątkowska

13:10 – 13:30 W sieci narracji / Rafał Sakowski

13:30 – 13:55 W dyskusji wezmą udział: Bogna Świątkowska (prezeska Fundacji Nowej Kultury Bęc Zmiana), Rafał Sakowski (założyciel fundacji PASMO – Instytutu Odporności Społecznej) i Ada Florentyna Pawlak (wykładowczyni SWPS, antropolożka technologii, prawniczka i historyczka sztuki). Moderacja: Aga Kozak

13:55 – 14:00 Podsumowanie i zapowiedź kolejnego dnia

14:00 | Przerwa

15:00 – 18:00 | Psychosomatyka i praca afektywna: od napięcia do regulacji
Ciało to źródło wiedzy i miejsce akumulacji przeciążeń. Warsztaty odnoszą się do psychosomatycznych skutków pracy projektowej, aktywistycznej i kuratorskiej. Mają charakter wielozmysłowy – aktywizują czucie, słuch, węch, przywracają równowagę. Praktyki ruchowe, somatyczne i oddechowe stają się narzędziami regeneracji. Powstaje zestaw prostych, naukowo ugruntowanych technik możliwych do stosowania w instytucjach kultury.

15:00 – 18:00 Ruch ku przyszłości / Marysia Stokłosa

15:00-18:00 Praca w kulturze bez wypalenia? Warsztaty dla środowiska kultury / Karolina Pluta

15:00-17:00 Moje granice – warsztat o rozpoznawaniu swoich granic / Iza Gawęcka

Sobota, 25 kwietnia 2026

10:00 – 11:40 | Komunikacja inkluzywna i działania międzykulturowe
Moduł koncentruje się na współpracy międzysektorowej z osobami migranckimi oraz na narzędziach wspierających włączanie i współtworzenie kultury. Skupiamy się na budowaniu wspólnoty w różnorodnych zespołach, rozwijaniu przynależności, zaufania i poczucia wspólnej odpowiedzialności.

10:00 – 10:20 Język włączający w praktyce: narzędzia komunikacji dostępnej, uważnej i opartej na trosce / Jolanta Sienkiewicz-Prochowicz

10:20 – 10:40 Sztuka jako wsparcie i obszar dostępny dla osób z niepełnosprawnością wzroku / dr hab. Ewa Niesterowicz (UMCS)

10:40 – 11:40 Dyskusja z udziałem: Jolanta Sienkiewicz – Prochowicz (filozofka, trenerka antydyskryminacyjna), dr hab. Margaret Ohia-Nowak (językoznawczyni, medioznawczyni, UMCS) i Anna Dąbrowska (prezeska stowarzyszenia Homo Faber). Moderacja: Aga Kozak

11:40 – 12:00 Przerwa

12:00 – 13:30 | Wzmacniające praktyki artystyczne
Moduł pokazuje, jak praktyki artystyczne wzmacniają odporność i dobrostan twórców. Badamy narzędzia performatywne w pracy z młodymi ludźmi. Analizujemy także, w jaki sposób buduje się odporność instytucjonalna i jak przebiega monitoring „stanu zdrowia” instytucji kultury i uczelni artystycznych.

12:00 – 12:20 Laboratorium percepcji i dyskomfortu / Paulina Kempisty

12:20 – 12:40 Od wrażliwości do odporności: Mechanizmy budowania dobrostanu osób uzdolnionych artystycznie / dr hab. Małgorzata Kuśpit, prof. UMCS

12:40 – 13:25 Dyskusja z udziałem: Paulina Kempisty (Instytut Grotowskiego), dr hab. Marta Bosowska (artystka performance, Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu), dr Marta Ryczkowska (ESK Lublin 2029), Łukasz Radziszewski (ASP w Warszawie).

13:25 – 13:30 Podsumowanie i zakończenie seminarium

13:30 Przerwa

14:30 – 16:00 | Psychosomatyka i praca afektywna: od napięcia do regulacji
Ciało i umysł funkcjonują na równych zasadach. Moduł obejmuje praktyki ruchowe, somatyczne i oddechowe, które pomagają w regeneracji i radzeniu sobie z przeciążeniem w pracy twórczej.

14:30 – 16:00 Wychodząc od troski / Konrad Kurowski

14:30 – 16:00 Mindfulness – praktyka uważności / Agata Semplińska

14:30 – 16:30 Praktyki granic / Marta Bosowska

Zespół
Kuratorka i koordynatorka merytoryczna:
Marta Ryczkowska
Produkcja:
Jagoda Valkov, Izabela Raszewska
Prowadzenie:
Aga Kozak

Kontakt: 
marta.ryczkowska@lublin2029.pl

Kultowy Dom Kultury Kolejarza przechodzi do historii, by powrócić w zupełnie nowej, innowacyjnej odsłonie. Teren inwestycji przy ul. Kunickiego 35 został już oficjalnie przekazany wykonawcy. W ciągu najbliższych dwóch lat powstanie tu nowoczesne Centrum Sztuki Dzieci i Młodzieży – jedna z kluczowych przestrzeni na mapie Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029.
Dom Kultury Kolejarza to miejsce z ponad 70-letnią tradycją, które przez dekady tętniło życiem, integrując lokalną społeczność. Odbywały się tu potańcówki, seanse filmowe, próby zespołów muzycznych i spotkania w bibliotece. Dzisiaj to miejsce otwiera zupełnie nowy rozdział. Zmienia się w otwartą i twórczą przestrzeń, zaprojektowaną specjalnie z myślą o młodych i najmłodszych mieszkańcach naszego miasta.
Przebudowany obiekt stanie się nowym kulturalnym sercem dzielnicy. W jego murach swoje miejsce znajdą m.in.:
Teatr im. H. Ch. Andersena (duża sala teatralna z pełnym zapleczem scenicznym, sala kameralna, sale prób, pracownie artystyczne oraz charakteryzatornia),
filia Miejskiej Biblioteki Publicznej (nowoczesna wypożyczalnia połączona z ilustratornią i strefą warsztatową), przestrzenie animacyjne (miejsca stworzone do rozwijania pasji, spotkań integracyjnych i działań społecznych)

Przemiana przy ul. Kunickiego to jeden z fundamentów programu Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029. Zakończenie prac budowlanych planowane jest na maj 2028 roku. Zakres inwestycji obejmuje nie tylko sam budynek (częściową rozbiórkę, rozbudowę i nadbudowę), ale także kompleksowe zagospodarowanie terenu wokół niego. Projekt planowany jest do dofinansowania z programu Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021-2027.

Kultura i opieka to obszary, które zasilają się wzajemnie. Nieprzypadkowo połączyły się w Leuven, flamandzkim mieście, które będzie Europejską Stolicą Kultury 2030. W dniach 26–27 lutego 2026 w Leuven w Belgii odbyła się międzynarodowa konferencja Culture & Care: A Joint Call for Change, poświęcona relacjom między kulturą a systemami opieki oraz roli sztuki w budowaniu dobrostanu i odporności społecznej. Było to ożywione, pełne emocji spotkanie osób z sektora kultury, ochrony zdrowia, nauki i administracji publicznej z różnych zakątków Europy.

Dyskusje koncentrowały się wokół kultury jako ekosystemu związanego z troską, współodczuwaniem – narzędzia wspierającego zdrowie psychiczne, wzmacniającego relacje społeczne i budującego wspólnotę. Szczególne miejsce zajęły prezentacje modeli współpracy międzysektorowej, w tym coraz bardziej popularny w Europie program Arts on Prescription, a także refleksja nad potrzebą systemowych, rozwiązań w politykach publicznych – mówiła o tym choćby Caroline Gennez, flamandzka ministra ds. pomocy społecznej i walki z ubóstwem, kultury i równych szans. Już sam zakres działań ministerstwa świadczy o tym, jak bardzo kultura jest włączona w kontekst społeczny.

Ważnym punktem programu było poruszające wystąpienie Izzeldina Abuelaisha, lekarza z Gazy pięciokrotnie nominowanego do Pokojowej Nagrody Nobla, którego tragiczne życiowe doświadczenia stały się impulsem do działań na rzecz pokoju, pojednania i wybaczenia. Nie zabrakło także refleksji postkolonialnej, co w kontekście belgijskim jest szczególnie potrzebne i oczekiwane: w poezji Tawony Ganyamatopé Sitholé czy wypowiedziach artysty z Kongo, Juniora Akwety.

Oprócz płomiennych wystąpień, merytorycznych dyskusji, wspólnych tańców i podróży dźwiękowych do Ogrodu Botanicznego odbyły się liczne wizyty w miejscach, gdzie kultura łączy się z opieką, m.in. w Szpitalu Uniwersyteckim w Leuven. Kreatywne inicjatywy, takie jak lekarze tańca, programu Muze & Art w szpitalu dziecięcym, terapia muzyczna czy nowe centrum biblioteczne działają kojąco na zdrowie pacjentów, co potwierdzają badania. Konferencja pokazała, jak ważne jest wzmacnianie działań łączących kulturę, odporność i odpowiedzialność społeczną.

W poniedziałek 9 marca 2026 r. rusza 13. edycja Budżetu Obywatelskiego, w którym pojawiła się nowa kategoria projektów: dzielnicowe kulturalne. To moment, by zgłosić swój pomysł działania kulturalne w najbliższej okolicy, które mają szansę wydarzyć się już w 2027 roku!

Edukacja kulturalna fundamentem Europejskiej Stolicy Kultury 2029

Lublin konsekwentnie realizuje założenia zwycięskiej aplikacji w konkursie o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2029. Jednym z jego kluczowych filarów jest edukacja kulturalna rozumiana jako długofalowy proces budowania kompetencji, wrażliwości i aktywnego uczestnictwa w kulturze. To właśnie ona stanowi fundament aplikacji ESK i długoterminowego rozwoju miasta oraz jego społeczności. Odpowiedzią na te założenia jest uruchomienie pierwszego w historii miasta Kulturalnego Budżetu Obywatelskiego w ramach 13. edycji Budżet Obywatelski Miasta Lublin.

Kultura jako inwestycja w ludzi

W aplikacji ESK szczególne miejsce zajmuje przekonanie, że kultura to nie tylko wydarzenia artystyczne, ale przede wszystkim narzędzie rozwoju społecznego, które wzmacnia kompetencje społeczne i kreatywność, buduje poczucie tożsamości lokalnej, rozwija dialog międzypokoleniowy i międzykulturowy, zwiększa zaangażowanie obywatelskie i co najważniejsze wpływa na jakość życia i atrakcyjność miasta.

Długofalowe inwestowanie w kulturę i edukację kulturalną przekłada się na rozwój kapitału społecznego, innowacyjność oraz spójność wspólnoty. To element Strategii Kultury Lublin 2030+, która wykracza poza rok 2029 i buduje trwałą zmianę w mieście.

Kulturalny Budżet Obywatelski – czyli projekty dzielnicowe kulturalne

Nowa kategoria w Budżecie Obywatelskim, jaką są dzielnicowe projekty kulturalne to przełom w miejskiej partycypacji. Po raz pierwszy wyodrębniono pulę środków przeznaczoną wyłącznie na działania kulturalne w dzielnicach. To realne narzędzie wzmacniania edukacji kulturalnej na poziomie lokalnym.

Każda z 27 dzielnic może otrzymać do 50 tys. zł na realizację wydarzeń, warsztatów, festiwali, inicjatyw sąsiedzkich czy projektów animacyjnych. Łącznie mieszkanki i mieszkańcy mają do rozdysponowania 1 mln 350 tys. zł. Do Budżetu Obywatelskiego przyjmowane będą pomysły działań, które po przejściu etapu oceny i głosowania zostają ujęte w miejskim budżecie, a realizowane będą przez instytucję Europejska Stolica Kultury Lublin 2029. Pamiętajmy jednak, że nie jest to konkurs na grant, który zdobędzie konkretna osoba. Projekty kulturalne, tak jak pozostałe kategorie Budżetu Obywatelskiego, to pomysły na zadania, które może zrealizować Miasto. Zgłaszane inicjatywy muszą być spójne z założeniami aplikacji ESK i Strategii Kultury 2030+.

Skróty tych dokumentów zamieszczamy poniżej w załącznikach.

Aplikacja skrót

Strategia skrót

Zgłoszone projekty, po przejściu procedury oceny i głosowania, będą mogły zostać zrealizowane już w 2027 roku. Nabór projektów potrwa do 30 marca. Formularz będzie dostępny 9 marca na stronie decyduje.lublin.eu

Otwarcie Europejskiej Stolicy Kultury to wydarzenie, które definiuje rok tytułowy? Tak! I zdecydowanie nie powinno odbywać się według żadnego utartego schematu! Każdy kraj, każda stolica jest inna i to właśnie różnorodność kultur Europy nas definiuje – zjednoczeni w różnorodności.

To ważne wydarzenie nie zawsze jest spektakularną ceremonią na głównym placu, ale zawsze powinno być manifestacją kultury miasta, spotkaniem z kulturą naznaczonym wizją, unikalnym pomysłem jaki towarzyszy kandydaturze miasta. Ceremonia w Oulu – Europejskiej Stolicy Kultury 2026, cyfrowym hubie północy, była okazją do bezpośrednich spotkań mieszkanek i mieszkańców, przedstawicielek i przedstawicieli rdzennych kultur i gości ESK.

Trzydniowy Festiwal Otwarcia prezentował potencjał miasta i regionu, a także idee, które będą realizowane przez cały rok. Cultural Climate Change, hasło Oulu, czuliśmy na każdym kroku. W mroźny piątkowy wieczór, kończąc swoje, nagrodzone długimi brawami wystąpienie, Alexander Stubb, Prezydent Finlandii, nie krył zachwytu – Oulu, even cooler than you think!

Photo: Linnea Laatikainen

Nowością było stworzenie w samym centrum miasta przestrzeni dedykowanych innym Europejskim Stolicom Kultury. Każda stolica mogła zaaranżować ją według własnego pomysłu, a swoje wydarzenia organizowały też Komisja Europejska i Culture Next. My mieliśmy przyjemność współpracować z Kiruną 2029, tworząc lounge w jednym z najstarszych budynków w Oulu – klubie i pubie Ravintola Kaarlenholvi Jumpru. W ciągu ponad 200 lat obiekt pełnił funkcje: prywatnego domu, szpitala i restauracji, by w końcu stać się jednym z najbardziej popularnych klubów w mieście. Goście mogli między innymi wysłuchać koncertu inspirowanego pieśniami Północy z udziałem Meri Nikuli oraz bawić się przy polskim funku w wykonaniu Zury, związanego z Lublinem DJ, ważnego dla naszej sceny muzycznej.

photo: Maciej Rukasz

Kultura wypełniła całe miasto, a w wydarzeniach uczestniczyło ponad 250 tysięcy osób. W domu towarowym Pekuri na zwiedzających czekała znakomita wystawa fotograficzna Play ze zbiorów Fotografiska Tallinn. Najbardziej wysunięte na północ muzeum sztuki współczesnej – Oulu Art Museum – zaprezentowało wystawę Eanangiella Voice of the Land. Była to pierwsza tak duża prezentacja sztuki i rękodzieła Saamów, ukazująca różnorodność, odporność i dążenie do równowagi charakterystyczne dla tej kultury. Nie zabrakło tęsknoty za bezpowrotnie utraconą więzią z naturą.

Photo: Choi Hung Estate, Day two © Pelle Cass

Piąte co do wielkości miasto Finlandii, położone niemal 200km na południe od koła polarnego tętniło życiem. Na uczestników czekało ponad 200 wydarzeń: spektakularne koncerty Ice Music na scenie głównej, liczne imprezy muzyczne, wystawy w przestrzeni publicznej, a także prezentacja pierwszej na świecie opery w języku Saamów. Saamowie są uznawani za jedyną ludność rdzenną w krajach nordyckich (Norwegia, Szwecja, Finlandia) oraz w najbardziej północno-zachodniej części Rosji (Półwysep Kolski). Korzenie ich kultury sięgają tysiące lat wstecz.

Photo: Petteri Löppönen

Zachwycały też proste, pomysłowe rozwiązania, liczne miejsca do ogrzania się, lodowisko i śnieżny plac zabaw dla dzieci pośrodku widowni, a także lodowe podwyższenia, dzięki którym najmłodsi mogli lepiej obserwować wydarzenia. Nic dziwnego, że dając tyle ciepła i troski, Finlandia od 8 lat zajmuje pierwsze miejsce w rankingu najszczęśliwszych państw świata.

photo: Maciej Rukasz

Nie zabrakło również miejsca na rozmowy o przyszłości Europejskich Stolic Kultury. Maciej Rukasz i Marta Ryczkowska wzięli udział w międzynarodowej debacie „How to Create a European Capital of Culture with Russia at Your Back”, poświęconej geopolityce, przeciwdziałaniu propagandzie, polaryzacji i odporności kulturowej.

Oulu jest oddalone od Lublina w linii prostej o 1500km, lot z Warszawy zajmie łącznie około 4 godzin z szybką przesiadką w Helsinkach, a przed nami cały rok pełen naprawdę niezwykłych wydarzeń. Warto tam być. Pełny program roku tytułowego znajdziecie na stronie oulu2026.eu/en/

Photo: Iina Tauriainen

Europejskie Stolice Kultury to dynamiczny format, który w każdym mieście aktualizuje się na nowo. Pokazało to wyraźnie spotkanie szkoleniowe z dr Beatriz García – jedną z najbardziej aktywnych europejskich ekspertek w obszarze polityki kulturalnej, rozwoju miast poprzez kulturę oraz długofalowych efektów Europejskich Stolic Kultury.

W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele i przedstawicielki lubelskiego środowiska kultury, m.in.: członkowie konsorcjum ESK, twórcy i twórczynie, urzędniczki i urzędnicy. Spotkanie stało się przestrzenią intensywnej wymiany myśli, pytań i doświadczeń wokół roli kultury jako integralnego elementu polityki miejskiej. Dr García, opierając się na ponad 20-letnim doświadczeniu badawczym – m.in. z Liverpoolu 2008, Glasgow 1990 oraz ewaluacji kolejnych edycji ESK – pokazała, jak kluczowe jest strategiczne myślenie o dziedzictwie (legacy) programu, spójności narracji oraz pracy opartej na danych.

Rozmowy w Lublinie z jednej strony przyniosły inspirację i potwierdziły sens obranej drogi, z drugiej – jasno uświadomiły skalę wyzwań oraz ilość pracy, która jeszcze przed nami w procesie Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029. Wizyta dr Beatriz García jest ważnym krokiem w budowaniu świadomego, długofalowego i odpowiedzialnego myślenia o ESK – jako procesie, który ma szansę przynieść trwałą zmianę dla miasta i jego społeczności.

Zakończenie programu Europejskiej Stolicy Kultury Chemnitz 2025 pod hasłem „Feierabend!” (co można przetłumaczyć na polski „koniec pracy”, „czas fajrantu”) było pełnym energii finałem, który udowodnił, że motto „C the Unseen” („Ujrzyj Niewidzialne”) stało się rzeczywistością. Dzięki tytułowi ESK miasto oraz cały południowo-wschodni region kraju, w Saksonii stały się trwałym, widocznym punktem na mapie Niemiec, Europy i świata. Weekend zamknięcia był okazją do podsumowania. Na program ESK złożyło się ponad 2000 wydarzeń, a tylko w finałowy dzień centrum miasta odwiedziło ponad 36 000 osób. W ciągu całego roku w inicjatywach uczestniczyło ponad 2 miliony gości. W organizację przedsięwzięcia zaangażowało się 1300 wolontariuszy, którzy przepracowali łącznie około 45 000 godzin, oraz 731 organizacji partnerskich, w tym 233 partnerów międzynarodowych z 40 krajów.
Wydarzenia finałowe przyciągnęły liczną publiczność: Paradę Górników podziwiało 22 000 widzów, 6000 osób zaśpiewało wspólnie kolędy, a 4000 uczestników wzięło udział w kreatywnych warsztatach Maker Advent – nagrodzonym projekcie angażującym lokalnych twórców.

Wśród kluczowych inicjatyw, które pozostaną po roku ESK, znalazły się: Purple path: Największy zrównoważony projekt w regionie Stolicy Kultury. Jest to szlak sztuki i rzeźby łączący Chemnitz z 38 gminami partnerskimi, prezentujący prace ponad 60 artystów międzynarodowych, regionalnych i lokalnych.
W obszarze inwestycji – to projekt rozwoju urbanistycznego na niespotykaną skalę, realizowany przy aktywnym udziale mieszkańców. Objął 30 obszarów, w których zmodernizowano tereny poprzemysłowe i zrealizowano lokalne życzenia (np. parki, szlaki turystyczne, dostęp bez barier). Na ten cel przeznaczono około 57 milionów euro.
Makerhubs i Maker Advent: Powstało dziewięć kreatywnych przestrzeni (maker hubs) promujących kreatywną turystykę. Projekt Maker Advent, oferujący warsztaty praktyczne, został uhonorowany Niemiecką Nagrodą Turystyczną 2025.
#3000Garagen: Projekt wykorzystujący garaże jako przestrzenie kreatywne, w którym wzięło udział 1000 osób i 34 artystów międzynarodowych.

Tytuł ESK znacząco wpłynął również na rozwój turystyki. W okresie styczeń–wrzesień 2025 liczba noclegów w Chemnitz wzrosła o 23,8%, a liczba gości z Azji – o 53,5%. Wzrost odnotowano także wśród odwiedzających z Europy (bez Niemiec) – +17,7%.
Udział w spotkaniach ECoC Family oraz obecność na finałowych wydarzeniach w tegorocznej stolicy stał się lekcją o potencjale, jaki niesie ze sobą tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.

Chemnitz 2025 udowodniło, że ESK to nie jest tylko rok festiwali, ale „nowy początek”.

Małgorzata Drozd – Domaciuk

Czy festiwal może być etyczny? To pytanie pojawiło się w trakcie przygotowywania lubelskiej kandydatury do tytułu Europejskiej Stolicy Kultury 2029 z inicjatywy Warsztatów Kultury w Lublinie, czyli instytucji, która stoi za takimi wydarzeniami jak Noc Kultury, Wschód Kultury – Inne Brzmienia, Carnaval Sztukmistrzów oraz Re:tradycja – Jarmark Jagielloński. Pytanie rozwinęło się w rozbudowaną koncepcję i drogowskaz, a następnie projekt, który został opisany na kartach zwycięskiego bidbooka Lublina.

W najnowszym „Roczniku Kultury Polskiej 2025” wydanym przez Narodowe Centrum Kultury można znaleźć artykuł autorstwa Agnieszki Wojciechowskiej i dr Aleksandry Kołtun, który opisuje koncepcję Lublina jako miasta etycznych festiwali i osadza ją w kontekście zrównoważonego rozwoju, stanowiącego wiodący temat tegorocznej publikacji.

Artykuł powstał na podstawie wyników szeroko zakrojonych badań prowadzonych podczas flagowych lubelskich festiwali: Nocy Kultury, Wschodu Kultury – Innych Brzmień, Carnavalu Sztukmistrzów oraz Re:tradycji – Jarmarku Jagiellońskiego, czyli wydarzeń dzięki którym Lublin postrzegany jest powszechnie jako miasto ważnych, autorskich, wysokiej jakości festiwali, które każdego roku goszczą blisko pół milionową lokalną i międzynarodową widownię. Jednocześnie są to wydarzenia, w przypadku których głęboko humanistyczne wartości stoją ponad terrorem komercyjnego wyniku, co – jak potwierdzają badania – jest też dobrze widoczne dla publiczności. Realizując misję otwartego dostępu widowni do wysokiej jakości kultury, Warsztaty Kultury starają się udowadniać, że pieniądze publiczne nie powinny finansować wydarzeń schlebiających masowym gustom, a przede wszystkim poszerzać doświadczenia publiczności i kształtować pokolenia otwartych na sztukę odbiorców. Z tego powodu, pomimo imponującej skali i festiwalowej formuły wspomnianych wydarzeń, trudno jest patrzeć na nie bez wyraźnego filtra jakościowej edukacji kulturalnej i dobrze zarysowanej misji społecznej odpowiedzialności.

Autorki przyglądają się temu, jak wygląda realna implementacja zasad zrównoważonego rozwoju w praktyce festiwalowej – od decyzji organizacyjnych po pracę z artystami/artystkami, publicznością i partnerami.

Odwołując się do czterech obszarów tematycznych opisanych w publikacji Culture/2030 Indicators, autorki wskazują, w jakim sensie festiwale wspierają realizację Agendy zrównoważonego rozwoju UNESCO, która w ich opinii jest zbieżna z definicją etyczności, jakiej Warsztaty Kultury używają w kontekście strategii rozwoju opisywanych festiwali. W artykule zasygnalizowane są również kwestie problematyczne i wyzwania, które wymagają interwencji w przyszłości.

„Rocznik Kultury Polskiej 2025” to ważny głos o kierunkach rozwoju sektora: odpowiedzialności środowiskowej, myśleniu długofalowym i zmianach, które wchodzą do strategii miast, instytucji, organizacji i twórców. Jesteśmy dumni mogąc uczestniczyć w tej ogólnopolskiej dyskusji na temat wyzwań, z jakimi kultura się aktualnie mierzy oraz że staliśmy jednym z przykładów inicjatyw inspirujących zmianę.

Publikacja jest dostępna bezpłatnie w wersji PDF

Polecamy https://sklep.nck.pl/pl/p/Rocznik-Kultury-Polskiej-2025-PDF/1125 

Tegoroczny Rocznik Kultury Polskiej 2025 jest poświęcony wyzwaniom i szansom, jakie stawia przed sektorem kultury idea zrównoważonego rozwoju. Rocznik pokazuje, że kultura to istotna część odpowiedzialnej strategii rozwoju miast i regionów. W obliczu wyzwań klimatycznych, społecznych i ekonomicznych, myślenie o kulturze jako o zasobie trwałym i adaptacyjnym staje się kluczowe.W publikacji znalazły się analizy dotyczące finansowania, turystyki kulturowej, instytucji, a także case studies miast ubiegających się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, co czyni ją niezwykle wartościowym kompendium wiedzy dla wszystkich, którym zależy na długofalowej i odpowiedzialnej kulturze. Jako zespół M&E Lublin 2029 jesteśmy dumni, że możemy być częścią tej dyskusji – mamy szansę wnieść nasze lokalne doświadczenia, potrzeby i ambicje do tej ogólnopolskiej refleksji.

W zbiorze ukazał się artykuł Zrównoważony rozwój i przyszłość kultury. Lublin oczami mieszkańców. W programie działań Interdyscyplinarnego Zespołu Badawczego ESK Lublin 2029 ważne miejsce zajmuje monitoring i ewaluacja działań kulturalnych pod kątem zrównoważonego rozwoju, uwzględnianie aspektów społecznych, ekonomicznych i środowiskowych. Europejska Stolica Kultury Lublin 2029 już na etapie aplikacji postawiła na badania i partycypację społeczną, budując solidne fundamenty pod przyszłe działania w duchu zrównoważonego rozwoju. W 2024 r. przeprowadzono kompleksową diagnozę potrzeb kulturalnych mieszkańców Lublina, zbierając niemal 3 tysiące odpowiedzi od dorosłych, młodzieży, dzieci oraz rodziców (to około 1% populacji miasta). Badania ujawniły, że jest silna potrzeba, aby kultura w Lublinie była dostępna, bliska, wspólnotowa, aby reagowała na wyzwania społeczne, ekologiczne i edukacyjne. analizy przedstawione przez nas w artykule pokazują, że mieszkańcy Lublina oczekują kultury inkluzywnej i różnorodnej, umożliwiającej uczestnictwo wszystkim grupom społecznym i wiekowym w przestrzeniach otwartych, sprzyjających integracji i budowaniu więzi międzypokoleniowych. Zwracali też uwagę na znaczenie stabilnych warunków pracy w sektorze kultury, wsparcia dla twórców i promowania nowych form artystycznych. Badania jakościowe i ilościowe pokazują również, że Lublin w 2029 roku powinien być miastem zielonym i ekologicznym, z zaopiekowanymi rzekami, parkami i przestrzenią dla bioróżnorodności, a jednocześnie otwartym na dziedzictwo i wielokulturowe korzenie miasta: żydowskie, romskie i ukraińskie. Wyniki badań stanowią nie tylko diagnozę potrzeb, ale też inspirację do strategicznego planowania kultury, integracji społecznej i budowania odporności miasta na przyszłe wyzwania. Opracowanie badawcze przygotował Mateusz Stępniak (Wydział Strategii i Obsługi Inwestorów, Urząd Miasta Lublin), opiekę merytoryczno-redakcyjną prowadziła Marta Ryczkowska (ESK Lublin 2029). Zachęcamy do lektury!

https://sklep.nck.pl/pl/p/Rocznik-Kultury-Polskiej-2025-PDF/1125