ESK

To jedyna taka biblioteka w Lublinie, a teraz jej zbiory są bogatsze o ponad 100 nowych pozycji w oryginalnych wersjach językowych! 6 listopada 2025 roku Lublin odwiedzili Petr Vlček, prezydent EUNIC i dyrektor Czeskiego Centrum w Warszawie, oraz Martin van Dijk, attaché kulturalny Ambasady Królestwa Niderlandów. W spotkaniu, które odbyło się w siedzibie centrum integracji międzykulturowej „Baobab”, uczestniczyli również Mariusz Banach, Zastępca Prezydenta Miasta Lublin, przedstawiciele Instytucji Kultury Europejska Stolica Kultury Lublin 2029, a także reprezentanci Wydziału Kultury i Biura-Centrum Współpracy Międzynarodowej Urzędu Miasta Lublin.

Ta niezwykle ważna darowizna to jeden z efektów współpracy zainicjowanej w czerwcu 2025 roku. Wówczas, na zaproszenie Prezydenta Miasta, przedstawicielki i przedstawiciele EUNIC odwiedzili instytucje i przestrzenie związane z RE:UNION w tym Baobab. (Więcej o wizycie) Rozpoczęliśmy wtedy również rozmowy o wspólnych projektach i działaniach w ramach przygotowań do roku tytułowego. Dziś do zbiorów biblioteki wielokulturowej, prowadzonej przez Yarynę Posuniak dołączyło ponad 100 publikacji. Książki w wielu językach europejskich staną się częścią zasobów otwartej przestrzeni czytelniczej, służącej mieszkankom i mieszkańcom Lublina oraz osobom przybyłym z różnych stron świata.

Tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2029 otwiera nowe możliwości współpracy. Wraz z Warszawskim Klastrem EUNIC pracujemy nad nowymi formami partnerstwa, które pozwolą wykorzystać doświadczenie i potencjał europejskich instytucji w przygotowaniach do obchodów roku tytułowego. EUNIC to sieć narodowych instytutów kultury państw członkowskich Unii Europejskiej, wspierająca współpracę w obszarze dyplomacji kulturalnej i dialogu międzykulturowego. Lublin od lat utrzymuje aktywne relacje z instytutami zrzeszonymi w tej sieci, co umożliwiło realizację licznych projektów artystycznych i edukacyjnych. Wspólne inicjatywy z partnerami EUNIC regularnie pojawiają się w programach lubelskich festiwali i instytucji kultury. W kolejnych latach planowane są dalsze inicjatywy realizowane wspólnie przez Miasto Lublin, Instytucje Kultury Miasta Lublin, lubelskie NGO i EUNIC. Ich celem będzie rozwijanie idei zawartych w haśle RE:UNION Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029, wspieranie dialogu międzykulturowego i podkreślanie znaczenia kultury w kształtowaniu wspólnej, europejskiej rzeczywistości.

W dniach 18-19 września w Tartu (Estonia) odbyła się specjalna edycja forum Kultuurikompass, poświęcona podsumowaniu Europejskiej Stolicy Kultury Tartu 2024. Spotkanie zgromadziło osoby eksperckie, operatorki i operatorów kultury, przedstawicielki i przedstawicieli miast z całej Europy, by wspólnie przeanalizować doświadczenia, sukcesy i wyzwania związane z realizacją programu ECoC. Podczas forum prelegentki i prelegenci omawiali kluczowe dane liczbowe i ich przełożenie na realne doświadczenia mieszkańców i odbiorców. Liczby zyskiwały konkretną, namacalną postać, przez co każdy mógł dostrzec realny wpływ wieloletnich działań. Wskazywano na momenty olśnień i słabe punkty projektu: co się sprawdziło, a jakie wnioski trzeba wyciągnąć.

Podczas debat poruszano temat, jak mierzyć niemierzalne – czyli czy da się uchwycić rzeczywisty wpływ kultury i transformacje społeczne. Dr Beatriz Garcia, ekspertka w dziedzinie badań nad megaeventami (Igrzyska Olimpijskie) oraz nad rewitalizacją miast poprzez kulturę i wieloletnia członkini panelu Europejskich Stolic Kultury mówiła o nieustającym procesie, który uruchamia każda Europejska Stolica Kultury. Dziedzictwo jest fenomenem na lata. Tytuł nie jest nagrodą dla miasta lecz katalizatorem zmian. Konferencja w nowatorski sposób pokazała, że dane płynnie łączą się z historiami, które sobie przekazujemy w formie opowieści, anegdot i rekomendacji. Nie zabrakło także dyskusji o przyszłości Tartu i południowej Estonii czyli o tym, jak utrzymać synergię, kreatywność i współpracę zainicjowane przez Europejską Stolicę Kultury.

Konferencja stała się ważnym miejscem refleksji nad dziedzictwem Tartu 2024 i inspiracją dla kolejnych miast oraz regionów (szczególnie Północy Europy) przygotowujących się do roli Europejskiej Stolicy Kultury. Zwieńczeniem ewaluacji Tartu 2024 jest imponująca publikacja w dwóch językach: estońskim i angielskim „The Story of Survival”.

Marta Ryczkowska

Zespół Lublin 2029 wziął udział w pierwszym spotkaniu monitorującym organizowanym przez Komisję Europejską, rok po otrzymaniu tytułu przez wygrywające miasta. Przedstawiliśmy aktualny „stan prac” nad programem Lublin 2029 RE:UNION, omawiając szczegółowo poszczególne inicjatywy oraz raportując Panelowi Ekspertów Europejskich Stolic Kultury o postępach działań.

Spotkanie stało się okazją do podziękowania za wsparcie, jakie otrzymaliśmy od kolegów z innych ESK w obliczu ostatnich wydarzeń związanych z rosyjską agresją i pełnoskalową inwazją na Ukrainę. Kiedy rosyjskie drony pojawiają się na naszym niebie, jeszcze wyraźniej widać, że musimy pozostać zjednoczeni, aby przeciwstawić się temu atakowi na wolność, demokrację i wszystkie wartości, które nas definiują.

Po przygotowaniu raportu podsumowującego niemal rok pracy Lublina mogliśmy omówić nasze osiągnięcia, zaprezentować plany na przyszłość i odpowiedzieć na pytania. Teraz czekamy na rekomendacje Panelu, które dodatkowo ukierunkują i wzmocnią nasze działania.

W raporcie i prezentacji podkreśliliśmy rozwój programu kulturalnego oraz wymiaru europejskiego. Przedstawiliśmy plany dotyczące niezależnego zespołu monitoringu i ewaluacji, struktury zarządzania, strategii komunikacji oraz finansowania. Odnieśliśmy się także do napotkanych po drodze wyzwań.

Dziękujemy Komisji Europejskiej oraz Panelowi Ekspertów za wnikliwe pytania, wspierające słowa i konstruktywną opinię. Wszystkie wskazówki będą dla nas ważnym drogowskazem w budowaniu jeszcze głębszej i trwalszej współpracy podczas przygotowań do roku tytułowego. Nasze cele pozostają niezmienne, a podjęte zobowiązania – wciąż aktualne.

Lublin 2029 reprezentowali:
Beata Stepaniuk-Kuśmierzak, Zastępczyni Prezydenta Miasta Lublin ds. Kultury, Sportu i Partycypacji
Rafał Koziński, Pełnomocnik Prezydenta Miasta Lublin ds. Programu ESK
Magdalena Zaręba-Opalińska, Dyrektorka Wydziału Kultury Urzędu Miasta Lublin
Paweł Potoroczyn, Dyrektor Instytucji Europejska Stolica Kultury Lublin 2029
Sir Jonathan Mills, desygnowany Dyrektor Artystyczny Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029
Prof. Agnieszka Kolasa-Nowak, Kierowniczka Niezależnego Zespołu Monitorowania i Ewaluacji
Izabela Śliwa, Zastępczyni Dyrektora ds. Artystyczno-Programowych Centrum Kultury w Lublinie, Kuratorka Programu Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029
Paweł Hadrian, Kurator Programu Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029
Maciej Rukasz, Manager ds. Relacji Międzynarodowych, Instytucja Europejska Stolica Kultury Lublin 2029

Tradycyjnie na początku września odbywa się doroczne spotkanie ECoC Family Meeting zapowiadające kolejne Europejskie Stolice Kultury. Tym razem spotkaliśmy się w Oulu w północnej Finlandii, mieście, które słynie z technologii (tu narodziła się Nokia), żywych laboratoriów, licznych start-upów, bliskości natury, najstarszej sauny o zapachu smoły drzewnej, z której miasto słynęło przez dekady. Oulu oraz Trenczyn (Słowacja) zaprezentowały główne założenia swoich programów Europejskich Stolic Kultury w 2026. Zespół Oulu opowiadał o bogactwie kultury Północy w oparciu o swoje aplikacyjne hasło „Cultural Climate Change”. Trenczyn przedstawił swoją wizję obchodów pod hasłem „Awakening curiosity”, promujące zrównoważone, nowatorskie rozwiązania, rewitalizację zapomnianych miejsc i łączenie tradycji z nowoczesnością. Oulu stworzyło doskonałe warunki do eksploracji i namysłu. Mieliśmy okazję odwiedzić miejsca, w których odbędą się w przyszłym roku wydarzenia roku tytułowego. Na wyspie Pikisaari w drewnianych domach i dawnych zakładach przemysłowych powstaje dzielnica kulturalna z mnóstwem pracowni, kawiarni i galerii.

Pierwszy modernistyczny budynek przemysłowy Alvara i Aino Aalto w Oulu, AaltoSiilo, jest z trakcie adaptacji na cele wystawiennicze. Od 2020 roku ten wyjątkowy obiekt przeszedł szereg interwencji i został uznany za symbol społeczno-przemysłowej ewolucji Finlandii. Obok znajdują się mobilne warsztatownie. Oprócz poznawania miejsc mieliśmy także okazję wysłuchać bardzo ważnych wystąpień i rozmów. Christine Dietrich opowiadała o Międzynarodowej Nagrodzie Karlspreis przyznawanej co roku w Akwizgranie osobom i instytucjom za wkład w rozwój jedności i demokracji w Europie, wskazując na kolejną platformę współpracy miast ESK. Vappu Renko z Centrum Badawczego Cupore w Helsinkach opowiadała o monitorowaniu wskaźników Oulu2026 i kultury, jako czynnika kształtującego przestrzeń. Uczestniczyliśmy także w gorącej dyskusji Sjoerda Bootsmy (Leeuwarden 2018), Beatriz Garcii (Program badawczy Europejskich Stolic Kultury) i Stanislava Krajči (Trenczyn 2026) na temat kultury, która tworzy przestrzeń oraz wykorzystywania miasta jako tła i aktywnego uczestnika wydarzeń kulturalnych. Ponadto ECoC Family Meeting było jak zawsze okazją do wymiany doświadczeń i inspiracji, budowania sieci współpracy między miastami i instytucjami z całej Europy.

Marta Ryczkowska, kuratorka programu

Fundacja Sztukmistrze od lat buduje międzynarodową sieć partnerstw, rozwijając ideę Nowego Cyrku – jednego z filarów programu Europejskiej Stolicy Kultury Lublin 2029 RE:UNION.

Inspiracji szukamy w miejscach, gdzie cyrk jest częścią codzienności. Takim miastem jest Galway w Irlandii, ESK 2020, gdzie Community Circus we współpracy z University of Galway prowadzi badania nad wpływem zajęć cyrkowych na rozwój dzieci, młodzieży i dorosłych. Jak podkreśla Lynn Carroll, dyrektorka Galway Community Circus: „Wpływ cyrku na rozwój to nie emocjonalny storytelling – to koncept oparty na badaniach naukowych”.

Na zaproszenie EYCO (European Youth Circus Organisation) fundacja uczestniczyła w spotkaniu NICE, gdzie omawiano praktyki edukacji cyrkowej z całej Europy i świata. W lipcu 2025 przedstawicielki fundacji wzięły udział w projekcie „Bridges for Youth” w Bremie – wyjątkowej wymianie międzynarodowej młodzieży z pięciu krajów. To kolejny krok w stronę budowania mostów i wzmacniania pozycji Lublina jako europejskiego centrum nowego cyrku.

Nie mogło nas też zabraknąć w sierpniu na European Juggling Convention w Arnhem (Niderlandy) – największym spotkaniu żonglerów i artystów cyrkowych w Europie. Warsztaty, pokazy, wspólne treningi i niepowtarzalna atmosfera – to wszystko dodaje nam energii do dalszego działania. Przypomnijmy – Lublin już trzykrotnie gościł EJC, a Fundacja Sztukmistrze pracuje nad tym, aby w 2029 roku ponownie zawitało ono do naszego miasta!

Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, w ramach prac przygotowawczych związanych z realizacją projektu „Opowieść Miasta”, stworzył szczegółową strukturę programową pod nazwą „Kręgi Teatru Bramy”. Struktura ta jest rezultatem intensywnych prac koncepcyjnych oraz konsultacji eksperckich, które były prowadzone zarówno z lokalnymi środowiskami twórczymi, jak i partnerami krajowymi oraz zagranicznymi. Wypracowana koncepcja „Kręgów Teatru Bramy” jest odpowiedzią na założenia programowe ujęte w zwycięskiej aplikacji ESK Lublin 2029 RE:UNION, a także rozwija i konkretyzuje podstawowe idee zawarte w tym dokumencie.
Trzy kluczowe kręgi programu: „Teatr Wyobraźni”, „Teatr Pamięci” oraz „Teatr Wolności”, stanowią odrębne, lecz wzajemnie powiązane moduły realizacji projektu „Opowieść Miasta”. Każdy z tych kręgów opiera się na odmiennych aspektach tożsamości Lublina oraz historii Europy, angażując uczestników w refleksję nad dziedzictwem kulturowym, wspólnymi doświadczeniami oraz wyzwaniami współczesności.
Poniżej przedstawiam szczegółowy opis każdego z trzech kręgów realizacji projektu.

1. Kręgi Teatru Bramy. Opowieść Miasta – Teatr Wyobraźni
Teatr Wyobraźni to inicjatywa, która rzuca nowe światło na wielowiekową historię Lublina, przenosząc odbiorców w podróż od jego legendarnych początków aż po dramatyczne wydarzenia II wojny światowej. Trasa Podziemna zaprasza do odkrycia ewolucji miasta przez stulecia, ukazując jego narodziny, rozwój i momenty przełomowe. Piwnica Pod Fortuną przenosi zwiedzających do życia dawnych mieszczan. Z kolei Teatr Imaginarium jest miejscem, gdzie mistyczny Lublin odsłania swoje tajemnice, wprowadzając w świat legend i opowieści zakorzenionych w lokalnej tradycji i kulturze. Wszystkie te przestrzenie, łącząc historyczne fakty z elementami fabularyzacji i interaktywnymi doświadczeniami, stymulują wyobraźnię i prowokują do głębszej refleksji nad przeszłością oraz jej wpływem na współczesność. To platforma dla nowych projektów, które mają na celu aktywizację społeczności lokalnej i promocję dziedzictwa kulturowego, zachęcając do dialogu o tożsamości, zmianach społecznych i przyszłości Lublina.

2. Kręgi Teatru Bramy. Opowieść Miasta – Teatr Pamięci
Projekt skoncentrowany wokół Bramy Grodzkiej, który przenosi uczestników w głąb jednego z najbardziej tragicznych rozdziałów historii Lublina – Zagłady Polskich Żydów. Celem jest nie tylko upamiętnienie ofiar, ale również zrozumienie i refleksję nad mechanizmami zła. Skupiając się na uniwersalnym przekazie dotyczącym zagrożeń płynących z totalitaryzmów, mowy nienawiści oraz wojny, prowokujemy do zrozumienia skomplikowanej historii miasta i jego mieszkańców. Inicjatywa ta korzysta z nowoczesnych metod edukacyjnych, łącząc tradycyjne techniki narracyjne z nowoczesnymi technologiami. Przez zastosowanie multimedialnych prezentacji, instalacji artystycznych i interaktywnych warsztatów, umożliwiamy doświadczanie historii w sposób angażujący, emocjonalny oraz sprzyjający empatii. Jednocześnie projekt otwiera przestrzeń na dialog i dyskusję o trudnym dziedzictwie Lublina, zachęcając jego mieszkańców do osobistego związania się z historią i jej wpływem na tożsamość współczesnego społeczeństwa.

3. Kręgi Teatru Bramy. Opowieść Miasta – Teatr Wolności
Projekt, realizowany w Domu Słów, jest zainspirowany trudną historią Lublina po II wojnie światowej. Skupia się na wyzwoleniu potencjału wolnego słowa jako narzędzia obrony demokracji, promocji odpowiedzialności społecznej i budowania społeczeństwa obywatelskiego, poprzez różnorodne działania – od wystaw po performanse, od warsztatów literackich po publiczne debaty – odzwierciedlana jest siła oporu przeciwko totalitaryzmom, walka o prawa człowieka i obrona najsłabszych. Projekt kładzie silny nacisk na edukację poprzez sztukę, angażując społeczność lokalną i zagranicznych odbiorców w interaktywne doświadczenia, które prowokują do refleksji nad przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Dom Słów staje się miejscem, gdzie wolność słowa jest nie tylko upamiętniana, ale i żywo praktykowana. To przestrzeń, w której historie z przeszłości inspirują do działania w teraźniejszości, przypominając o znaczeniu aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym i obronie wartości demokratycznych.

Projekt w kompleksowy sposób realizuje cele Europejskiej Stolicy Kultury związane z promowaniem różnorodności kulturowej, dialogu międzykulturowego oraz wzajemnego zrozumienia w Europie. Kluczowym aspektem działań Ośrodka jest tworzenie przestrzeni do otwartej refleksji nad wielokulturowym dziedzictwem Lublina oraz wspólnymi doświadczeniami Europy, w szczególności poprzez pogłębioną analizę relacji polsko-żydowskich, upamiętnienie historii społeczności żydowskiej, jak również przeciwdziałanie antysemityzmowi, rasizmowi i uprzedzeniom narodowościowym.

Projekt zakłada stworzenie wielostronnej platformy szkoleniowej, której celem jest poprawa umiejętności współpracy transgranicznej wśród operatorów kultury. Zakłada uczestnictwo osób zaangażowanych w tworzenie kultury z Polski, Ukrainy, krajów UE oraz Bałkanów. Szczególny nacisk kładzie się na wsparcie Ukrainy, uwzględniając potrzeby związane z wojną, a jednocześnie tworząc sprzyjające środowisko do nawiązywania kontaktów, wzajemnego uczenia się i wymiany doświadczeń z partnerami z UE (Belgia, Polska) i krajów Bałkanów Zachodnich.

W oparciu o 35-letnie doświadczenie Stowarzyszenia Marcel Hicter w prowadzeniu szkolenia „Europejski dyplom z zarządzania projektami kulturalnymi” oraz poprzednie, udane współprace między partnerami projektu w ramach Partnerstwa Wschodniego, konsorcjum stworzy dwuetapowy program szkoleniowy. Zostanie on dostosowany do realiów wojennych w Ukrainie, wyzwań związanych z akcesją do UE, przed którymi stoją Bałkany Zachodnie, a także do potrzeb profesjonalistów z różnorodnego kulturowo krajobrazu współczesnej Europy, którzy pragną angażować się w projekty współpracy i wymiany kulturalnej. Uczestnicy to osoby aktywnie poszukujące szkoleń, które dadzą im umiejętności niezbędne do rozwoju kariery, szczególnie w zakresie współpracy transgranicznej.

Grupa ekspertów ds. kultury z całej Europy, a w szczególności z Ukrainy i Polski przeprowadzi szkolenia sskupiające się na takich zagadnieniach jak:
• Dezintegracja dziedziny kultury – geograficzna, instytucjonalna i emocjonalna.
• Wypalenie zawodowe i utrata motywacji – rezyliencja, potrzeba regeneracji, odnowy i odbudowania relacji.
• Braki w umiejętnościach współpracy międzynarodowej i budowania projektów – szczególnie w zakresie dostępu do programów i funduszy UE.
• Ograniczone zdolności w zakresie pozyskiwania funduszy
• Brak narzędzi i doświadczenia w zakresie praktyk włączających i partycypacyjnych – pilna potrzeba szkolenia w zakresie dostępności kulturalnej i dotarcia do społeczeństwa.
• Rosnące zapotrzebowanie na etyczną refleksję i odpowiedzialność społeczną, w tym prawa pracownicze, kulturę organizacyjną i zaangażowanie odbiorców.
• Wzrost świadomości odpowiedzialności ekologicznej, również w kontekście braku zasobów do wdrażania zrównoważonych praktyk.
• Brak równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, zwłaszcza u kobiet i opiekunów, którzy godzą role zawodowe, osobiste i społeczne.
• Napięcia językowe i ideologiczne, spotęgowane przez wojnę, wymagające nowych umiejętności w zakresie dialogu, mediacji i budowania zaufania.

Oficjalny tytuł projektu: Nowa perspektywa i wzmocnienie współpracy kulturalnej Wschód-Zachód
Organizator Marcel Hicter Fondation
Partnerzy: Centrum Kultury w Lublinie, Instytut Strategii Kultury Lwowa

W ramach działań ukierunkowanych na budowanie relacji europejskich, oprócz silnej współpracy z nowymi partnerami z UE, konsekwentnie prezentujemy perspektywę wschodnią i rozwijamy partnerstwa z ośrodkami z Ukrainy oraz niezależnymi środowiskami artystycznymi z Białorusi, m.in. z Instytutem Strategii Kultury we Lwowie, Instytutem Ukraińskim w Kijowie, Instytutem Polskim w Kijowie, GOGOL Fest, Fundacją Doswied i Białoruską Radą Kultury.

Aktywnie wspieramy proces aplikacyjny Lwowa o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2030. Projekt ESK przygotowany przez Lwów został zaprojektowany tak, aby łączyć narrację miasta i kulturową reprezentację całej Ukrainy w Europie. Wspieramy Lwów, przekazując własne doświadczenia, kompetencje i partnerstwa oraz promując jego kandydaturę, ułatwiając włączenie się w europejskie sieci kulturalne. Pomagaliśmy również budować mosty partnerskie podczas wydarzeń takich jak wizyta studyjna warszawskiego klastra EUNIC.

Wspólnie z Fundacją Marcela Hictera przygotowaliśmy także międzynarodowy projekt szkoleń z zakresu współpracy transgranicznej dla menedżerów kultury z Ukrainy, który został zgłoszony do programu Kreatywna Europa.

W ramach programu ESK realizowany jest proces transferu wiedzy pomiędzy obecnymi i przyszłymi Stolicami Kultury oraz miastami kandydującymi a nami. Dbamy o stałe interakcje, wizyty, zaproszenia do udziału w procesach kulturowych, sesje warsztatowe i spotkania, które budują zarówno sieci współpracy, jak i kompetencje. Włączyliśmy się w proces dzielenia się wiedzą i doświadczeniem poprzez szkolenia i konsultacje eksperckie. Wymaga to jednak systemowego podejścia, aby cały proces przebiegał efektywniej.

A wszystko to w duchu naszego Re:Union.