Perspektywy

Wrocławskie Forum Narodowego Obserwatorium Kultury rozpoczęło się od pytania, które dziś coraz mocniej wybrzmiewa w całym sektorze kultury: czy instytucje kultury nadal wiedzą, jak ludzie naprawdę uczestniczą w kulturze?

Przez lata mierzyliśmy ją frekwencją, liczbą sprzedanych biletów i obecnością na wydarzeniach. Tymczasem codzienne praktyki kulturowe coraz częściej rozgrywają się poza murami instytucji: w słuchawkach podczas drogi do pracy, w mediach społecznościowych, w samotnym oglądaniu seriali, w mikro-rytuałach organizujących codzienność. Kultura nie zniknęła. Zmieniła tylko swoje miejsce, tempo i sposób obecności.

To właśnie wokół tej zmiany koncentrowało się II Forum Narodowego Obserwatorium Kultury we Wrocławiu, które zgromadziło 200 przedstawicieli i przedstawicielek instytucji kultury, badaczek i badaczy oraz organizacji zajmujących się analizą sektora kultury w Polsce. Dwa intensywne dni wypełniły panele i debaty dotyczące roli badań w kulturze w szerokim ujęciu: pojawiały się pytania odnośnie celowości i realnego wdrażania wyników badań w codziennej praktyce, przełożenia potrzeb na efekty działania instytucji, włączania perspektywy badawczej przy tworzeniu polityk kulturalnych.
Wspólnie z osobami występującymi analizowaliśmy fenomeny społeczne, które realnie zmieniają uczestnictwo w kulturze, związane z sytuacją geopolityczną i lokalną. Forum rozpoczęło podsumowanie rocznej działalności NOK i prezentacja raportu Aktywni i nieobecni. Kontekstowe badania uczestnictwa w kulturze przez Marka Krajewskiego z UAM w Poznaniu. Pokazał on zaskakujące wyniki, mówiące o sposobach interakcji i czerpania z kultury w powiązaniu z codziennością. Sondaż zrealizowano na panelu, techniką CAWI na reprezentatywnej dla Polski próbie 1026 osób.
Okazuje się, że najchętniej korzystamy z kultury poza murami instytucji, wobec tego ważne jest przemyślenie jej roli – czym ma się stać publiczne miejsce kultury, aby zaspokajać społeczne potrzeby i wyzwania?

Najważniejsze tezy raportu są następujące:
– Instytucje kultury są niezwykle istotnym elementem ekosystemu uczestnictwa w kulturze, a ich wspieranie oraz wzmacnianie ich publicznego charakteru stanowi warunek istnienia harmonijnie rozwijających się zbiorowości.
– Uczestnictwo w kulturze jest silnie zakorzenione w codziennych czynnościach instrumentalnych.
– Korzystanie z kultury jest silnie zapośredniczone przez usieciowione media i często dokonuje się z całkowitym pominięciem instytucji kultury.
– Codzienne uczestnictwo w kulturze odbywa się z pominięciem instytucji kultury, ale nie oznacza to, że ich oferta nie jest wykorzystywana i że nie pełnią one istotnej roli.
– Codzienne uczestnictwo w kulturze często realizuje się w sposób samotniczy i posiada rolę separującą, a nie uspołeczniającą.
– Korzystanie z kultury nie jest przypadkowym zbiorem działań, ale uwzorowaną praktyką. To zaś pozwala wyodrębnić kilka segmentów osób uczestniczących w kulturze.
– Ważnym aspektem współczesnej kultury jest jej silna audialność, obecna zwłaszcza na co dzień i w interesujący sposób podkreślająca różnice społeczne.
– Głównymi czynnikami warunkującymi intensywność codziennych aktywności kulturalnych są wykształcenie, płeć i status zawodowy. Nie są nimi natomiast sytuacja materialna, miejsce zamieszkania ani liczebność gospodarstwa domowego.
– Sposoby korzystania z kultury kobiet i mężczyzn różnią się nie tyle intensywnością, ile raczej temporalnością i sposobem zakorzenienia w codzienności.
– Różnice w sposobach korzystania z kultury w różnych grupach wiekowych wyrażają się nie tyle w intensywności, ile raczej w sposobie uzyskiwania dostępu do niej oraz w rodzaju oferty, po którą się sięga.
– Poziom uczestnictwa w kulturze instytucjonalnej jest stosunkowo niski, co wynika również z jej niedostępności dla niektórych grup społecznych.

Dlaczego wyniki tego raportu są tak istotne z punktu widzenia naszego sektora?
Przede wszystkim pokazują zmianę w postrzeganiu uczestnictwa w kulturze i przejście od szacowania frekwencji do badania codzienności. Kultura nie jest odseparowana od życia codziennego – towarzyszy mu w tle i organizuje doświadczenia. Poza tym raport podkreśla kryzys tradycyjnego modelu instytucji kultury, z którym musimy się liczyć. Ludzie często karmią się kulturą w izolacji, poprzez media i różnego rodzaju sieci, głównie cyfrowe. Raport kontekstowego badania kultury proponuje myślenie o kulturze jako o ekosystemie praktyk, które wykraczają daleko poza konwencje instytucji.

Ze szczegółami raportu można zapoznać się tutaj:
raport „Aktywni i nieobecni. Kontekstowe badania uczestnictwa w kulturze”

II Forum Narodowego Obserwatorium Kultury we Wrocławiu poświęcone było roli badań w praktyce instytucji kultury oraz ich coraz większemu znaczeniu w procesach programowania i zarządzania kulturą. Podczas sesji tematycznych poznaliśmy konkretne przykłady działań badawczych realizowanych przez instytucje kultury w Polsce, pokazujące zarówno potencjał, jak i wyzwania związane z wykorzystaniem danych i analiz w codziennej praktyce.

Pierwszy panel „Między analizą a działaniem. Badania w praktyce polityk kulturalnych” zgromadził ekspertów i ekspertki z samorządu, instytucji miejskich i narodowej instytucji kultury – reprezentujących m.in. Polskie i Europejskie Stolice Kultury.
Wzięli w nim udział: Justyna Makowska, Robert Piaskowski, Przemysław Smyczek i Marta Ryczkowska, rozmowę moderowała Dominika Kawalerowicz. Rozmawialiśmy o tym, jaką rolę pełnią badania w kształtowaniu polityki miejskiej, kiedy dane inspirują zmiany, a kiedy stają się niewygodne oraz o tym, kto naprawdę potrzebuje badań – miasto, kultura czy miejscy marketingowcy.
Z perspektywy Lublina opowiadaliśmy o założeniach Zespołu ds. Monitoringu i Ewaluacji powołanego przy Europejska Stolica Kultury Lublin 2029 o tym, jaką drogę powinny pokonywać badania od badaczy do praktyków i praktyczek kultury, aby realnie wpływać na jakościową zmianę. Pojawił się także temat instrumentalnego traktowania badań oraz postrzegania wiedzy jako ważnego elementu każdego procesu.
Forum zostało wyczerpująco podsumowane przez Mikołaja Lewickiego, Bartosz Lisa, Cezarego Obrachta-Prondzyńskiego oraz Bognę Światkowska, którzy podzielili się swoimi refleksjami i rekomendacjami dotyczącymi przyszłości badań w kulturze. Jednym z najważniejszych wniosków była potrzeba silniejszego przekładania wyników badań na konkretne decyzje i działania instytucji. Choć sektor kultury dysponuje dziś coraz większą wiedzą i świadomością metod badawczych, wciąż zbyt rzadko zadaje sobie podstawowe pytanie: po co właściwie prowadzimy badania i na jakie potrzeby społeczne mają one odpowiadać?

Kluczowe okazują się także systemy obiegu wiedzy, współdzielenia danych i budowania trwałych modeli współpracy pomiędzy instytucjami. Ważnym tematem Forum był również rozwój badań artystycznych, pokazujących, że proces badawczy może wykraczać poza klasyczną metodologię, włączając sztukę, działania animacyjne i praktyki twórcze zarówno w samo badanie, jak i w upowszechnianie jego rezultatów.

Tegoroczny Rocznik Kultury Polskiej 2025 jest poświęcony wyzwaniom i szansom, jakie stawia przed sektorem kultury idea zrównoważonego rozwoju. Rocznik pokazuje, że kultura to istotna część odpowiedzialnej strategii rozwoju miast i regionów. W obliczu wyzwań klimatycznych, społecznych i ekonomicznych, myślenie o kulturze jako o zasobie trwałym i adaptacyjnym staje się kluczowe.W publikacji znalazły się analizy dotyczące finansowania, turystyki kulturowej, instytucji, a także case studies miast ubiegających się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, co czyni ją niezwykle wartościowym kompendium wiedzy dla wszystkich, którym zależy na długofalowej i odpowiedzialnej kulturze. Jako zespół M&E Lublin 2029 jesteśmy dumni, że możemy być częścią tej dyskusji – mamy szansę wnieść nasze lokalne doświadczenia, potrzeby i ambicje do tej ogólnopolskiej refleksji.

W zbiorze ukazał się artykuł Zrównoważony rozwój i przyszłość kultury. Lublin oczami mieszkańców. W programie działań Interdyscyplinarnego Zespołu Badawczego ESK Lublin 2029 ważne miejsce zajmuje monitoring i ewaluacja działań kulturalnych pod kątem zrównoważonego rozwoju, uwzględnianie aspektów społecznych, ekonomicznych i środowiskowych. Europejska Stolica Kultury Lublin 2029 już na etapie aplikacji postawiła na badania i partycypację społeczną, budując solidne fundamenty pod przyszłe działania w duchu zrównoważonego rozwoju. W 2024 r. przeprowadzono kompleksową diagnozę potrzeb kulturalnych mieszkańców Lublina, zbierając niemal 3 tysiące odpowiedzi od dorosłych, młodzieży, dzieci oraz rodziców (to około 1% populacji miasta). Badania ujawniły, że jest silna potrzeba, aby kultura w Lublinie była dostępna, bliska, wspólnotowa, aby reagowała na wyzwania społeczne, ekologiczne i edukacyjne. analizy przedstawione przez nas w artykule pokazują, że mieszkańcy Lublina oczekują kultury inkluzywnej i różnorodnej, umożliwiającej uczestnictwo wszystkim grupom społecznym i wiekowym w przestrzeniach otwartych, sprzyjających integracji i budowaniu więzi międzypokoleniowych. Zwracali też uwagę na znaczenie stabilnych warunków pracy w sektorze kultury, wsparcia dla twórców i promowania nowych form artystycznych. Badania jakościowe i ilościowe pokazują również, że Lublin w 2029 roku powinien być miastem zielonym i ekologicznym, z zaopiekowanymi rzekami, parkami i przestrzenią dla bioróżnorodności, a jednocześnie otwartym na dziedzictwo i wielokulturowe korzenie miasta: żydowskie, romskie i ukraińskie. Wyniki badań stanowią nie tylko diagnozę potrzeb, ale też inspirację do strategicznego planowania kultury, integracji społecznej i budowania odporności miasta na przyszłe wyzwania. Opracowanie badawcze przygotował Mateusz Stępniak (Wydział Strategii i Obsługi Inwestorów, Urząd Miasta Lublin), opiekę merytoryczno-redakcyjną prowadziła Marta Ryczkowska (ESK Lublin 2029). Zachęcamy do lektury!

https://sklep.nck.pl/pl/p/Rocznik-Kultury-Polskiej-2025-PDF/1125